Regeneracja i odkażanie terenów oraz rekultywacja gruntów
|
Degradacja środowiska naturalnego jest jednym z poważniejszych problemów współczesnego świata. Intensywna działalność przemysłowa, rozwój miast, eksploatacja surowców oraz niewłaściwe praktyki rolnicze prowadzą do zanieczyszczenia gleb, niszczenia ekosystemów i pogorszenia jakości krajobrazu. Coraz większą rolę odgrywają jednak działania mające na celu przywrócenie wartości przyrodniczej i użytkowej zdegradowanym terenom. Procesy takie określa się jako regenerację środowiska, odkażanie terenów oraz rekultywację gruntów.
Grunty zdegradowane to obszary, których wartość użytkowa – rolnicza, leśna lub przyrodnicza – została obniżona w wyniku działalności człowieka lub niekorzystnych procesów naturalnych. Z kolei grunty zdewastowane są terenami całkowicie pozbawionymi wartości użytkowej, na przykład wskutek działalności przemysłowej, górniczej lub niewłaściwego użytkowania rolniczego. W takich przypadkach konieczne jest podjęcie działań rekultywacyjnych, które pozwolą przywrócić tym obszarom możliwość ponownego wykorzystania.
Rekultywacja gruntów polega na przywracaniu lub nadawaniu zdegradowanym terenom nowych funkcji użytkowych lub przyrodniczych. Proces ten obejmuje między innymi kształtowanie rzeźby terenu, poprawę właściwości gleby, regulację stosunków wodnych czy umacnianie skarp. Zrekultywowane obszary mogą być następnie wykorzystane w rolnictwie, leśnictwie, rekreacji lub jako tereny zielone. Do rekultywacji przeznacza się między innymi nieczynne hałdy, wysypiska odpadów, tereny poprzemysłowe, powojskowe czy obszary po eksploatacji surowców mineralnych.
Istotnym problemem środowiskowym w Polsce jest również degradacja gleb rolnych. Proces ten prowadzi do spadku ich żyzności oraz utraty składników odżywczych. Najczęstsze przyczyny degradacji gleb to erozja wodna i wietrzna, susza, utrata materii organicznej, zanieczyszczenia chemiczne oraz nadmierne stosowanie nawozów sztucznych i pestycydów. Dużym problemem jest również zakwaszenie gleb, które wynika zarówno z naturalnych procesów geologicznych, jak i działalności człowieka.
W celu ochrony gleb oraz zapobiegania ich degradacji stosuje się różnorodne działania. Należą do nich racjonalne gospodarowanie w rolnictwie, ograniczanie stosowania chemicznych środków ochrony roślin, stosowanie nawozów naturalnych, zalesianie terenów narażonych na erozję czy ochrona gleb przed zanieczyszczeniami przemysłowymi i komunalnymi. Ważną rolę odgrywa także prawidłowa gospodarka odpadami oraz oczyszczanie ścieków.
W zależności od stopnia zanieczyszczenia i degradacji środowiska stosuje się różne metody regeneracji terenów. Jedną z nich jest bioremediacja, polegająca na wykorzystaniu mikroorganizmów do rozkładu substancji toksycznych w glebie lub wodach gruntowych. Mikroorganizmy przekształcają zanieczyszczenia chemiczne w związki mniej szkodliwe dla środowiska. Metoda ta znajduje zastosowanie między innymi przy usuwaniu substancji ropopochodnych, metali ciężkich czy innych związków chemicznych.
Inną metodą jest renaturalizacja, której celem jest przywrócenie naturalnych warunków środowiska na terenach przekształconych przez człowieka. Polega ona na odtwarzaniu naturalnej roślinności, przywracaniu naturalnego przebiegu rzek czy odbudowie ekosystemów leśnych.
W przypadku terenów całkowicie zdegradowanych stosuje się również rekultywację krajobrazu, polegającą na nadaniu im nowych funkcji użytkowych. Przykładem może być przekształcenie nieczynnych kamieniołomów w zbiorniki wodne o funkcji rekreacyjnej lub turystycznej.
Szczególną formą odnowy przestrzeni jest rewitalizacja, która polega na kompleksowym przywracaniu wartości użytkowej zdegradowanym obszarom miejskim lub poprzemysłowym. Obejmuje ona zarówno działania środowiskowe, jak i społeczne czy gospodarcze, mające na celu ożywienie danego obszaru.
Bibliografia:
- Rosik-Dulewska C., Podstawy gospodarki odpadami, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2015.
- Karczewska A., Ochrona gleb i rekultywacja terenów zdegradowanych, Wydawnictwo Uniwersytetu Przyrodniczego we Wrocławiu, Wrocław 2012.
- Siuta J., Rekultywacja gruntów, Wydawnictwo SGGW, Warszawa 2013.
Autor:
dr hab. inż. Jerzy Wojciechowski – Uniwersytet Radomski, Wydział Transportu, Elektrotechniki i Informatyki.
