Współczesna cywilizacja opiera się na intensywnym wykorzystaniu surowców naturalnych, takich jak węgiel, ropa naftowa, gaz ziemny, metale czy metale ziem rzadkich. Surowce te stanowią podstawę funkcjonowania gospodarki, produkcji przemysłowej oraz codziennego życia społeczeństw. Jednocześnie większość z nich należy do zasobów nieodnawialnych – raz wydobyte nie mogą zostać odtworzone w skali ludzkiego życia.

Nawet zasoby uznawane za odnawialne, takie jak woda, drewno czy ryby, mogą ulec wyczerpaniu, jeśli tempo ich eksploatacji przekroczy naturalną zdolność środowiska do regeneracji. W ostatnich dziesięcioleciach wzrost gospodarczy oraz rosnąca konsumpcja doprowadziły do sytuacji, w której zużycie zasobów naturalnych osiąga niespotykane wcześniej poziomy.

Dominującym modelem funkcjonowania gospodarki przez wiele lat był model liniowy określany jako „wyprodukuj – użyj – wyrzuć”. Zakłada on pozyskanie surowców, ich przetworzenie w produkty, wykorzystanie przez konsumentów, a następnie utylizację powstałych odpadów. System ten prowadzi jednak do nadmiernej eksploatacji zasobów naturalnych oraz systematycznego wzrostu ilości odpadów. Na planecie o ograniczonych zasobach taki model rozwoju nie może być utrzymywany w nieskończoność.

Dodatkowym czynnikiem ograniczającym dalszy rozwój jest postępujący kryzys klimatyczny. Emisje gazów cieplarnianych, powstające głównie podczas spalania paliw kopalnych, zaburzyły równowagę atmosferyczną i przyczyniają się do globalnego ocieplenia. Skutkiem są coraz częstsze ekstremalne zjawiska pogodowe, degradacja środowiska oraz rosnące koszty społeczne i gospodarcze zmian klimatycznych.

Odpowiedzią na te wyzwania jest koncepcja gospodarki o obiegu zamkniętym (GOZ), określanej również jako gospodarka cyrkularna. Model ten zakłada takie projektowanie i użytkowanie produktów, aby materiały i zasoby pozostawały w obiegu gospodarczym jak najdłużej. W praktyce oznacza to maksymalne ograniczenie powstawania odpadów oraz ponowne wykorzystywanie materiałów w kolejnych cyklach produkcyjnych.

W gospodarce o obiegu zamkniętym produkty nie kończą swojego życia na wysypisku. Zamiast tego są naprawiane, modernizowane, odnawiane lub poddawane recyklingowi. Materiały odzyskane z zużytych produktów mogą zostać ponownie wykorzystane w procesie produkcji, tworząc nowe dobra i generując dodatkową wartość ekonomiczną. Takie podejście pozwala jednocześnie zmniejszyć zapotrzebowanie na surowce pierwotne oraz ograniczyć negatywne oddziaływanie działalności człowieka na środowisko.

Fundamentem gospodarki o obiegu zamkniętym jest zasada 3R, obejmująca trzy podstawowe kierunki działań:

·      reduce – ograniczanie zużycia zasobów i powstawania odpadów,

·      reuse – ponowne wykorzystanie produktów i materiałów,

·      recycle – przetwarzanie odpadów w nowe surowce.

Hierarchia ta wskazuje, że najważniejsze jest zapobieganie powstawaniu odpadów. Najlepszym odpadem jest bowiem ten, który w ogóle nie powstał. Dopiero w dalszej kolejności stosuje się ponowne wykorzystanie i recykling, które mimo swoich zalet również wymagają energii oraz dodatkowych zasobów.

Kluczowym elementem transformacji w kierunku GOZ jest także ekoprojektowanie (ang. eco-design). Polega ono na uwzględnianiu wpływu produktu na środowisko już na etapie jego projektowania. Szacuje się, że nawet około 80% całkowitego śladu środowiskowego produktu jest determinowane w fazie koncepcyjnej. Oznacza to konieczność myślenia systemowego o całym cyklu życia produktu – od pozyskania surowców, poprzez produkcję i użytkowanie, aż po zagospodarowanie po zakończeniu jego eksploatacji.

Wdrażanie gospodarki o obiegu zamkniętym wymaga współpracy wielu podmiotów: przedsiębiorstw, administracji publicznej, instytucji naukowych oraz samych konsumentów. Istotną rolę odgrywają również innowacje technologiczne, nowe modele biznesowe oraz rozwój usług opartych na współdzieleniu zasobów. Przykładem mogą być systemy naprawy i ponownego wykorzystania produktów, gospodarka współdzielenia czy modele biznesowe polegające na oferowaniu usług zamiast sprzedaży produktów.

Transformacja w kierunku gospodarki cyrkularnej jest obecnie jednym z kluczowych elementów strategii rozwoju na poziomie globalnym i europejskim. Agenda ONZ 2030 wskazuje odpowiedzialną konsumpcję i produkcję jako jeden z fundamentów zrównoważonego rozwoju. W Unii Europejskiej koncepcja ta została włączona do Europejskiego Zielonego Ładu, którego celem jest osiągnięcie neutralności klimatycznej do 2050 roku. Również Polska przyjęła mapę drogową transformacji w kierunku gospodarki o obiegu zamkniętym, określającą kierunki działań i priorytety w tym obszarze.

Przejście na gospodarkę o obiegu zamkniętym nie jest już jedynie alternatywą dla obecnego modelu gospodarczego, lecz staje się koniecznością wynikającą z ograniczonych zasobów planety oraz narastających problemów środowiskowych. Transformacja ta stwarza jednocześnie szansę na rozwój innowacyjnej, bardziej odpornej i efektywnej gospodarki, która będzie w stanie zaspokajać potrzeby społeczeństwa przy jednoczesnym poszanowaniu środowiska naturalnego.

W perspektywie długoterminowej gospodarka o obiegu zamkniętym może stać się fundamentem zrównoważonego rozwoju, łącząc korzyści ekonomiczne, społeczne i środowiskowe.

Dzięki racjonalnemu wykorzystaniu zasobów oraz ograniczeniu ilości odpadów możliwe jest budowanie systemu gospodarczego, który będzie służył zarówno obecnym, jak i przyszłym pokoleniom.

Bibliografia:

1.  Kulczycka J. (red.), Gospodarka o obiegu zamkniętym w polityce i badaniach naukowych, Instytut Gospodarki Surowcami Mineralnymi i Energią PAN, Kraków 2019.

2.  Kulczycka J. (red.), Gospodarka o obiegu zamkniętym a racjonalne gospodarowanie zasobami, Instytut Gospodarki Surowcami Mineralnymi i Energią PAN, Kraków 2018.

3.      Iwaszczuk N. (red.), Gospodarka o obiegu zamkniętym. Modele, narzędzia, wskaźniki, Wydawnictwo AGH, Kraków 2021.

Autor:

dr hab. inż. Jerzy Wojciechowski – Uniwersytet Radomski, Wydział Transportu, Elektrotechniki i Informatyki.